banner56

Karaman Tol Medresesi - İsmail Çiftçioğlu

Karamanlı döneminin önemli eğitim-öğretim müesseselerinden olan ve Osmanlılar zamanında da hizmet veren ve halen ayakta olan Tol Medresesini tanıtmak istiyorum. Tamamen amatörce bir nebzede olsa sizlere tanıtabilirsem ne mutlu bana....

Karaman Tol Medresesi - İsmail Çiftçioğlu

Beylikler dönemi Anadolu'da Türk kültür ve medeniyetinin yeniden canlandığı ve aynı zamanda tekamül ettiği önemli bir safhadır. Türkmen Beyleri arasındaki askeri ve siyasi çekişmelerin had safhaya ulaştığı, bununla beraber ilim ve kültür sahasında, kıyasıya bir rekabetin yaşandığı bu dönemde, Türk kültür ve medeniyeti, Selçuklular döneminde olduğu gibi, yeniden dinamizm kazanma imkânı bulabilmiştir. Çoğu, Türkçeden başka dil bilmeyen Türkmen Beylerinin, ilim ve kültürün gelişmesi noktasındaki hizmetleri, daha ziyade kendi adlarına bir kısım eserler te'lif ve tercüme ettirme veya çeşitli müesseseler yaptırıp, bunlara zengin vakıflar bağışlama şeklinde gerçekleşmiştir.
Dönemin en güçlü beyliklerinden biri olan Karamanlılarında bu tür faaliyetlerin bizzat içinde bulundukları, hatta söz konusu faaliyetleri biraz da iddialı bir şekilde yürüttükleri görülmektedir. Karamanlı Beyliği'ni bu ilim ve kültür yarışında iddialı olmaya sevk eden faktörler, şüphesiz bu Beyliğin üstlendiği misyon la yakından ilgilidir. Bu misyon, Selçuklu siyasi mirasına sahip çıkma anlayışında olan Karamanlıların, söz konusu ·devletin, ilmi, ·kültürel geleneğini de yaşatma gayesini taşımasıyla ve diğer beyliklerle olan ilmi rekabetle, bu anlayış ekseninde hareket etmesiyle izah edilebilir. 
Karamanlı Ülkesindeki ilmi ve kültürel faaliyetler, Beylikler döneminin teamülleri gereği, öncelikle Karamanlı Beyleri tarafından teşvik ve himaye edilmiştir. Saraylarında veya kendi çevrelerinde ilim ve fikir adamı bulundurmayı şiar edinen Karamanlı Beyleri, kendi adlarına bir takım eserler te'lif ettirmişler, ayrıca ülke genelinde çok sayıda müesseselerin, -özellikle eğitim-öğretim müesseselerinin-kurulmasına büyük önem vermişlerdir.
A. Emir Musa Beyin Kısa Biyografisi
Medresenin banisi Emir Musa Bey, ilk olarak babası Mahmut Bey'in 707 (1307-1308) yılında ölümünden sonra, Larende'de (Karaman) tahta geçmiştir. Onun bu hükümdarlığı sırasında kardeşi Bedreddin İbrahim Bey, kendisine muhalefette bulunarak bağımsız hareket etmiş ve Memluk sultanı Melik Nasır adına hutbe okutup sikke kestirmiştir. Memluklar İbrahim Beye beylik merkezi olarak
Larende'yi, Musa Beye de Ermenek Beyliğini vermişlerdir. Muhtemelen, durumu arz için Memluk Sultanlığının merkezi Kahire'ye giden ·Musa Bey, bu ziyaretinden bir netice alamamıştır. Onun bu ziyareti sırasında hac görevini de yerine getirdiği anlaşılmaktadır.
Larende'de tahta geçen İbrahim Bey 1332'den sonra kardeşi Halil Bey lehine emirlikten feragat etmiş, ancak Halil Beyin 1340'ta veya bundan kısa bir süre önce vefatı üzerine tekrar beyliğin başına geçmiştir. İbrahim Beyden sonra 744 (1343) yılında Karamanlıların "Ulu Beyi" olarak Konya'da hüküm sürdüğü bilinen Ahmed Bey hükümdar olmuştur. Ahmed Beyin ölümünden sonra beyliğin başına 1350 tarihinde Şemseddin Bey geçmiştir. Şemsettin Beyin bir yıl sonra küçük kardeşi Karaman tarafından zehirletilerek öldürülmesi üzerine Musa Bey Larendelilerin davetiyle Ermenek'ten larende’ye gelerek tahta oturmuştur.
753 (1352) tarihinde ikinci defa Karaman hükümdarı olan7 Musa Beyin, beylik müddeti fazla uzun sürmemiştir. Kendisi Mut'a çekilmiş, Larende'de ise Kardeşi Halil Beyin oğlu Seyfeddin Süleyman Bey ile Bedreddin İbrahim Beyin oğlu Karaman'ı bırakmıştır. Ancak adı geçen beylerin ittifak halinde hareket ederek pek çok yeri zapt etmesi üzerine, Musa Bey bu sırada Konya'da emir olarak bulunan Halil Beyin diğer oğlu Alaeddin Beyi davet etmiş ve idareyi Alaeddin Beyle Süleyman Beye bırakmıştır. Musa Bey, 757 (1356) tarihinde vefat etmiştir. Musa Bey, Ermenek'te emir olarak ulunduğu sırada yaptırdığı Tol Medrese'den başka, yine Ermenek'e bağlı Lamas Köyü'nde bir cami, Karaman'da bir medrese ile imaret, Mut'ta da bir mektep ve muallimhane yaptırmıştır. Karaman'daki Emir Musa Medresesi'nin muhtemelen, adı geçen hükümdarın buradaki ilk hükümranlığı zamanında inşa ettirildiği anlaşılmaktadır. Mut'taki mektep ve muallim hane de yine Musa Beyin Karaman'daki ilk hükümdarlığı sırasında yaptırılmış olmalıdır.
B. Emir Musa Bey Medresesi (Tol Medrese)
Emir Musa Bey Medresesi Ermenek ilçe merkezindedir. Yapının, taç kapısındaki Arapça kitabede, Karamanoğlu Musa Bey tarafından, 740 (1339) tarihinde yaptırıldığına dair şu kayıtlar yer almaktadır: Bu kutsal medreseyi din ve devletin dayanağı, gazi, abit alim büyük emir Karamanoğlu Musa 740 (1339) yılında yaptırdı. 
Medresenin Mimarisi ve Müşremilatı: Tol Menderese, Ermenek'te kayalık, fakat fazla meyilli olmayan bir arazi üzerine inşa edilmiştir. Yapı, Selçuklu dönemi avlulu medreselerin plan özelliklerini taşımakta olup, mimarı bilinmemektedir. Yan eyvan kemeri üzerinde bulunan tamir kitabesine göre, 1120 (1708) tarihinde Şahin adında bir usta tarafından tamir edilmiştir.
Karamanlı döneminin ilk büyük eserlerinden biri olan medrese, tek katlı ve üç eyvanlı bir plana sahiptir. Yapı kesme taştan yapılmıştır. Oldukça süslü olan taç kapısının, yapının diğer bölümlerine göre, yüksekçe yapıldığı dikkat çekmektedir.
Üç cepheden revaklarla çevrili olan avlunun ortasında, dörtgen bir havuz bulunmaktadır. Taç kapı veya ana eyvanın kuzeyinde dört hücre ve bir eyvan, güneyinde ise altı hücre yer almaktadır. Kuzeydoğu ve güneydoğu köşelerinde bulunan hücreler, diğer hücrelere göre daha büyüktür. Ana eyvanın sağında ve solunda yer alan kubbeli mekanların, türbe oldukları tespit edilmiştir. Taç kapıdaki kitabenin hemen altında bir pencerenin bulunması, burada da bir oda olduğunu göstermektedir. Taç kapıda böyle bir pencerenin kullanılması yenilik olarak kabul edilmektedir.
1964-1965 yıllarındaki restorasyon çalışmaları sırasında ortaya çıkarılan türbelerde, kimlerin medfun bulunduğu kesin olarak bilinmemekle birlikte,kabirlerin Karamanlı ailesinin bazı üyelerine ait oldukları anlaşılmaktadır.
Vakfiyesi/Vakıfları: Tol Medrese'nin vakfıyesine, Kanuni dönemine ait bir tapu tahrir defterinde rastlanrriaktadır. Söz konusu vakfıye, medresenin inşasından beş sene sonra, yani 745 (1344) yılında dönemin Ermenek kadısı Safıyyüddinoğlu Mevlana Gıyase'd-din tarafından tanzim edilmiştir.
Medresenin vakıfları, -vakfıyesinin bulunduğu- 1 numaralı tahrir defterinin yanı sıra, 1500 tarihli vakıf tahrir defterinde de yer almaktadır. Müessesenin bu sırada toplam geliri 9635 akçedir.
Kanuni döneminde, yıllık geliri 7946 akçe olan medresenin vakıfları, -vakfıyesine göre- I numaralı tahrir defterinin II. kısmında şu şekilde yer almaktadır:
Ermenek'e bağlı Fariske Köyü ile Başdere mezraası , Konya'ya bağlı Mescidlüsalur Köyü'nün öşrünün yarısı Larende'ye bağlı Sıdırva mezraası, Medrese civarında Selçuk denilen mevkide ceviz ağaçları bulunan yerler, Ermenek'e bağlı Lavgos Köyü'nde yer, Giçiırmak'ta yer, Ermenek'e bağlı BeratKöyü'nde içinde üzüm asmaları bulunan yer, medrese yakınında bulunan
hamamın tamamı, Larende'de Köçekzaviye Mahallesi'nde yer, medreseninyakınında bulunan bahçe, Kızılüyük civarında Paşayeri diye meşhur mezra, Ermenek yakınında Kovasinan diye bilinen ve içinde üzüm asmaları ve ceviz ağaçları bulunan yer, Ermenek'e bağlı Görmel Köyü'nde Paşa çukuru olarak bilinen yer, Ermenek'te Emir Ahmed mülkü civarındaki yer, Ermenek'e bağlı Gargara Köyü'nde yer, Mut Medresesi yakınındaki yer, Ermenek yakınında Kemer yeri, Kasaba yakınındaki Çaltılu yeri, Şehir yakınında; Sultanbağı altında 3 kıt'a yer, Ak manastır Köyü yakınında Paşabağı denilen yer, Görmel Köyü'nde içinde meyve ağaçları bulunan Paşa bağı yeri, Görme! Köyü'nde yer, Gülnar'a bağlı yaylaklarda yerler, Mut'a bağlı Kül öreni mevziisinde yer, Gülnar'a bağlı Belkörü mevzisinde yer, Ermenek'e bağlı Kerimeddin Köyü'nde yer, Mut'a bağlı Esensaçlu Köyü'nde yer Saru Veli Köyü'nde yer, Lamas Köyü'nde yer, Uğurlu Köyü'ne bağlı yaylakta yer, aynı köyün sınırında yer, Ermenek'te Çapulyeri, Ermenek'te Delü Salih Cıva hanesi yeri, Medrese evkafından yer icaresi,Ermenek yakınında yer, Hacı Mahmud tasarrufunda bulunan tahun yerinin icaresi, tahun hanenin yarısı, Silifke Nahiyesi'nde yerler, Ermenek'e bağlı Çavuşlar Köyü'nde yer.
Eğitim-Öğretimle İlgili Hususlar: Vakfiyede, eğitim-öğretimle ilgili bazı şartlar getirilmiştir. Buna göre, medresede görevli müderrisin, kasaba yerine, medresede ikamet etmesi, buradan ayrılmaması, sadece derslerle meşgul olması öngörülmüştür. Ayrıca medrese görevlilerinin ve talebenin alacağı ücretler de ayrı ayrı tespit edilmiştir. Ancak bu ücretler tahrir kayıtlarında yer almamaktadır.
Vakfıyedeki şartlara bakılırsa, müderrislerin medresede ikameti hususuna önem verildiği anlaşılmaktadır. Bunun, şüphesiz eğitim-öğretim faaliyetlerinin aksamamasına, işin ciddi tutulmasına yönelik bir tedbir olduğu muhakkaktır.
Sonuç
Beylikler dönemi, Anadolu'da Türk kültür ve medeniyetinin gelişmesi noktasında önemli bir yere sahiptir. Bunda, şüphesiz çoğu Türkçeden başka bir dil bilmeyen, ancak ilim ve kültürün gelişmesi hususunda çok sayıda müessese tesis ettirerek bunlara zengin vakıflar bağışlayan Türkmen Beylerin/Emirlerin büyük payı bulunmaktadır. Karamanlı hükümdarlarından olan Emir Musa Bey de dönemin teamülleri gereği Karaman'da bir medrese ve imaret, Mut'ta mektep ve muallimhane, Ermenek'te de yine bir medrese ile cami inşa ettirmiştir. Tol Medrese adıyla da bilinen Ermenek'teki medrese, kitabesine göre 740 (1339) tarihini taşımaktadır. Kanuni dönemine ait bir tahrir defterinde medresenin bir vakfiyesi yer almaktadır. 745 (1344) tarihli bu vakfiye ye göre, Emir Musa Bey, söz konusu müesseseye Ermenek, Mut, Karaman, Gülnar ve Silifke civarından zengin vakıflar tahsis etmiştir. Karamanlı döneminin önemli eğitim-öğretim müesseselerinden olan ve Osmanlılar zamanında da hizmet veren eser halen ayaktadır.

Kaynak: İlmi araştırmalar 12, 2001 İsmail Çiftçioğlu

YORUM EKLE
SIRADAKİ HABER